Cải tạo, phục hồi đất nông nghiệp thoái hóa: Yêu cầu bức thiết!

Sau nhiều thập kỷ sản xuất lạm dụng phân bón vô cơ và thuốc bảo vệ thực vật, nhiều diện tích đất nông nghiệp trên địa bàn Nghệ An đã bị nghèo hóa, suy thoái. Việc thay đổi tư duy chăm đất, phục hồi đất bằng phương pháp hữu cơ là yêu cầu cấp thiết, góp phần cải tạo, phục hồi đất sản xuất, hướng đến phát triển bền vững.

Sản xuất sạch góp phần cải tạo đất

Năm 2020, với khát vọng làm lúa hữu cơ, anh Nguyễn Phúc Hưng (xóm Văn Sơn, xã Yên Thành) nhận hơn 1ha đất nằm cuối nguồn nước. Không chỉ khó khăn về thủy lợi, vùng đất này còn bị xấu, chai cứng sau nhiều năm lạm dụng thuốc BVTV, phân bón hóa học và đặc biệt là thuốc diệt cỏ một cách vô tội vạ.

Để cải tạo, phục hồi độ dinh dưỡng cho đất, anh Hưng chấp nhận tốn thêm công sức và chi phí, kiên trì đi theo con đường sản xuất sạch. Mỗi vụ lúa, anh kỳ công đặt mua 8- 9 tấn phân chuồng, cộng thêm nguồn phân bón từ đàn bò của gia đình để cải tạo tầng canh tác. Mỗi đợt làm cỏ lúa, thay vì phun một lượt thuốc diệt cỏ là xong, anh bấm bụng thuê 4-5 lao động thủ công làm ròng rã trong 4 ngày, chi phí cao gấp nhiều lần.

Sau mấy năm kiên trì, dù chưa thể chạm tới giấc mơ lúa hữu cơ vì nhiều rào cản khách quan, nhưng anh Hưng đã có thể tự tin đưa rau màu cao cấp vào sản xuất trên nền đất cũ. Sau vụ rau húng quế hữu cơ thành công, hiện anh đang chuẩn bị đất để làm rau màu cao cấp các loại theo hướng hữu cơ, rau sạch.

Trên những vùng đất đang ngày càng chai cứng do hệ lụy từ lối canh tác lạm dụng hóa chất suốt nhiều thập kỷ, xuất hiện ngày càng nhiều những mô hình canh tác sạch, không chỉ nâng tầm giá trị nông sản, mà còn góp phần quan trọng dần trả lại cho đất chất dinh dưỡng.

Từ triền đê sông Lam nhìn ra vùng Soi Bãi (xã Hưng Nguyên Nam), trang trại rộng 7ha của HTX Nông nghiệp Thành Vinh đang trải dài một màu xanh ngút mắt. Khó có thể hình dung, dăm bảy năm trước, nơi đây là vùng đất cát pha hoang hóa, trồng ngô lạc cũng không sống nổi. Quyết tâm biến vùng đất xấu này thành trang trại trù phú, mỗi năm anh Nguyễn Văn Thành, chủ trang trại đổ xuống đây 2.000 tấn phân chuồng được mua từ trang trại bò TH, bò Úc để cải tạo đất.

Không chỉ phụ thuộc nguồn cung từ bên ngoài, anh còn xây dựng trại, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp nuôi hàng trăm con lợn, dê để chủ động thêm nguồn phân bón hữu cơ tại chỗ. “Kiên trì cải tạo qua từng vụ, đến nay đất đã tơi xốp, giàu dinh dưỡng, không còn nghèo kiệt như trước. Cùng với áp dụng những biện pháp kỹ thuật khác, các loại rau màu cao cấp của chúng tôi phát triển rất tốt, năng suất vượt trội”, anh Nguyễn Văn Thành chia sẻ.

Hiện mỗi năm 7ha dưa chuột, bí xanh, sâm ngưu bàng mang về doanh thu trên dưới 2 tỷ đồng, được cấp chứng nhận hữu cơ Việt Nam và tạo việc làm cho 25 lao động địa phương.

Yêu cầu bức thiết

Không thể phủ nhận vai trò của phân bón và thuốc BVTV hóa học trong việc đảm bảo an ninh lương thực suốt nhiều thập kỷ qua. Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Tiến Đức – Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và BVTV tỉnh, sau những mùa vàng "vắt kiệt" sức đất, chúng ta đang phải đối mặt với thực tế là đất đai ngày càng chai cứng, chua hóa. Và chuyển phương thức sản xuất, phục hồi "sức khỏe" cho đất đang ngày càng trở thành vấn đề cần được quan tâm.

Theo thống kê, mỗi năm Nghệ An sử dụng tới hơn 265.000 tấn phân bón vô cơ các loại và khoảng 700 tấn thuốc BVTV. Đáng nói, trong đó cây trồng chỉ hấp thụ tối đa 50%, phần còn lại tồn dư trong đất, làm phá vỡ cấu trúc cơ giới của đất, gây chai cứng và ô nhiễm nguồn nước ngầm. Tình trạng sử dụng phân bón vô cơ (đạm, lân, kali hóa học) quá liều lượng khiến độ pH của đất giảm sâu, đất bị chua hóa, các loại vi sinh vật có lợi bị tiêu diệt.

Điển hình như tại “thủ phủ” cam Vinh những năm trước đây. Từ hơn 10.000ha cam năm 2018, chỉ trong vòng mấy năm, diện tích cam toàn tỉnh đã sụt giảm mạnh, hiện tại theo thống kê của Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh chỉ còn hơn 2.033ha cam, riêng vùng trọng điểm Quỳ Hợp (cũ), cây cam hầu như bị xóa bỏ hoàn toàn.

Nguyên nhân không chỉ nằm ở khâu giống hay dịch bệnh Greening, mà còn ở những vùng đất đã bị thoái hóa. Việc lạm dụng thuốc hóa học phun trên cây cam với số lần phun trung bình lên tới 15-20 lần/năm đã triệt tiêu hệ vi sinh vật có ích, khiến bộ rễ cây không còn khả năng chống chịu trước nấm bệnh và tuyến trùng. Theo các khảo sát gần đây, nhiều diện tích đất trồng cam tại Nghệ An có độ pH chỉ dưới 4.0, rất chua, trong khi cây cam cần pH từ 5.5 - 6.5 để phát triển.

Giữa bối cảnh ấy, ngày càng nhiều những nông dân dám nghĩ, dám làm đã chọn một hướng đi bền vững - nuôi đất cùng với nuôi cây, thậm chí trước khi nuôi cây. Đặc biệt, “công cuộc” này ngày càng có thêm nhiều sự tham gia của các tổ chức, địa phương, với sự “tiếp sức” từ các cơ chế, chính sách hỗ trợ của Nhà nước. Đề án vận động nông dân sản xuất phân hữu cơ vi sinh tại chỗ giai đoạn 2023-2025 đã mang lại hiệu quả rõ rệt.

Tại xã Yên Thành, mô hình lúa hữu cơ kết hợp máy cấy không người lái đã giúp nông dân thu lãi thêm hơn 10 triệu đồng/ha/vụ. Ông Nguyễn Văn Dương - Chủ tịch UBND xã cho biết, địa phương đang đẩy mạnh các kỹ thuật thâm canh cải tiến SRI, IPM và công nghệ tưới tiết kiệm. Kế hoạch sắp tới là xây dựng 330ha sản xuất lúa hàng hóa, lúa chất lượng cao ứng dụng công nghệ cao; 5- 10ha lúa VietGAP, lúa theo hướng hữu cơ; tập trung xây dựng nhãn hiệu, tiến tới xây dựng thương hiệu gạo Yên Thành. Hay tại các vùng cam, nhiều hộ trồng cam đã thành công trong việc phục hồi vườn bằng cách dừng hoàn toàn thuốc diệt cỏ, chuyển sang quản lý thảm cỏ tự nhiên và bón phân hữu cơ.

Để hồi sinh những vùng đất thoái hóa, ông Nguyễn Tiến Đức - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và BVTV tỉnh khẳng định, cần một chiến lược đồng bộ. Đặc biệt, với trường hợp tái canh cây cam, cần ít nhất 3-5 năm luân canh cây họ đậu để đất nghỉ và phục hồi.

Việc chống suy thoái đất là một hành trình dài hơi. Bên cạnh chính sách hỗ trợ của Nhà nước, đòi hỏi người nông dân phải kiên trì với cách sản xuất tử tế, có lộ trình "cai" hóa học dần dần, kết hợp kiểm soát nghiêm ngặt dư lượng thuốc BVTV và hỗ trợ vốn để bà con chuyển đổi sang canh tác sinh học. Đây không chỉ là giải pháp cứu cánh cho những vùng cam, vùng lúa đang suy thoái, mà còn là nền tảng để xây dựng một hệ sinh thái nông nghiệp đa giá trị, thích ứng linh hoạt với biến đổi khí hậu và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững

                                                                                 Theo báo Nghệ An